Ożanka – starożytne ziele na trawienie, metabolizm i zrzucenie wagi

Ożanka właściwa[Teucrium Chamaedrys] to starożytne ziele długie wieki cenione w kuchni i zielarstwie. Jej gorzko tonizujące walory powszechnie wykorzystywano do aromatyzowania nalewek leczniczych i trunków.

Nazwa rodzajowa Teucrium pochodzi od imienia Teukrosa (Teucera), króla Salaminy, który jako pierwszy odkrył lecznicze działanie. Gatunkowa Chamaedrys z greki „khamái” pełzający i „drys”dąb odnosi się do podobieństwa liści dębowych.

Ożanka właściwa

To wieloletnia roślina z rodziny jasnotowatych rosnąca dziko w Eurazji i Ameryce Północnej. Tworzy rozległe pokładające się kępy. Wzniesione, proste, owłosione łodygi dorastają do wysokości 20-30 cm, w dolnych częściach zdrewniałe.

Liście naprzeciwległe, jajowato-podłużne z ząbkowanymi brzegami. Pachnące nieco czosnkiem, purpurowe kwiaty rosną w okółkach kątów górnych liści. Najczęściej kielichy mają czerwonawo-zielony kielichy i bladoróżowa korony. Kwitnie od czerwca do września.

Owocem są kuliste 1-2 mm rozłupki. Ożanka właściwa kwitnie od środka lata do września, chętnie odwiedzana przez pszczoły i owady. Ożanka właściwa lubi gleby wapienne, występuje na skalistych zboczach, suchych pastwiskach, zaroślach, sosnowych zagajnikach. W Polsce występuje na wyżynach i pogórzu. Chętnie uprawiana jako ozdoba ogródków skalnych.

W tradycyjnym zielarstwie

Botanik i kronikarz medyczny Mattheus Sylvaticus, w  traktacie Opus Pandectarum Medicinae, wydanym w 1523 w Wenecji pisze: „Ma liście podobne do dębu i prawie fioletowe kwiaty, ale na ziele mówi się trizzaoga.  Dioskurydes nazywa je dębem ziemnym, rośnie w miejscach kamienistych i surowych. Małe ziele wielkości dłoni wypędza trucizny z żołądka”.

W starożytności, aż do XVII wieku ożanka uważana była za skuteczne lekarstwo przeciw zarazom. Wchodziła w skład teriaku – średniowiecznego panaceum na wszelkie bolączki. Miksturę wytwarzali wyłącznie aptekarze, a jej ceny w czasie zarazy osiągały zawrotne ceny, jako że ponoć chroniła przed zachorowaniem i śmiercią. Najbardziej poszukiwany i najdroższy był teriak wenecki, którego sekretną recepturę uważano za najdoskonalszą.

Wcześniej ożankę stosowano na rany kłute, cięte i ukąszenia jadowitych stworzeń. Dioskurydes zalecał maści i pasty z miodem do dezynfekcji ran. Wewnętrznie na obrzęki, problemy z drogami moczowymi i zaburzenia miesiączkowe.

Profil energetyczny
Smak: Gorzki, cierpki,
Energetyka: Chłodzi, osusza
Tkanki: płuca, żołądek, wątroba, pęcherz moczowy
Działanie: Usuwa toksyczne gorąco, ropę, śluz, tonizuje rozluźnione tkanki, hamuje krwawienie

Tradycyjnie ożankę stosowano na jako tonik oczyszczający krew i trawienny dla poprawy pracy żołądka, na niestrawność, biegunki, wzdęcia i ból głowy. Do XVII wieku przy chrobach zakaźnych, infekcjach z gorączką, w zapobieganiu rozprzestrzenianiu czarnej ospy i innych plag.  Zewnętrzne jako środek dezynfekujący, gojący rany, przeciw zarazom, jadowi i truciznom, na hemoroidy, luźne dziąsła chwiejące zęby.

Co mówi nauka?

Ożanka właściwa i gatunki pokrewne są bogate w przeciwbakteryjne żywice, występujące w kadzidłowcu i balsamowcu mirra. Zawiera witaminy, sole mineralne, olejek eteryczny kariofilen, saponiny, flawonoidy, trójterpeny, kumaryny, alkaloidy, kwasy: cynamonowy, kawowy, wanilinowy,  chlorogenowy.

Działanie: tonizujące, ściągające, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, odtruwające, trawienne, żółciopędne, przeciwskurczowe, gojące, dezynfekujące, przeciwbólowe, łagodnie uspokajające. Główne zastosowanie jako środek czyszczący krew, odtruwający, gojący tkanki wewnętrznie i zewnętrznie. Ponadto:

• Zaburzenia trawienia, niestrawność, brak łaknienia, wzdęcia, zatrucia biegunki,
• Infekcje dróg oddechowych z gorączką, mokry kaszel, katar
• Dolegliwości wątroby, układu moczowego, podagra, artretyzm
• Otyłość i wysypki skórne na skutek zaburzeń metabolicznych
• Słabe napięcie tkanek: hemoroidy, obrzęki, żylaki, paradontoza, nietrzymanie moczu, nadmierne krwawienie miesiączkowe, skrzepy, endometrioza [1]
• Zewnętrznie kompresy na rany, wypryski, owrzodzenia, trądzik, AZS, łuszczyca, obrzęki, pieczenie oczu i płukania jamy ustnej

Ożanka przepisy zielarskie

Surowcem zielarskim są kwitnące wierzchołki zbierane podczas kwitnienia.  Ziele suszy się rozłożone cienką warstwą w przewiewnym, zacienionym miejscu.

Herbatka z ożanki 

Łyżkę suszu zalewa się szklanką gorącej wody, gotuje 5 minut lub zaparza pod przykryciem kwadrans. Stosuje się 2 razy dziennie dla oczyszczenia krwi, jako środek trawienny i przy infekcjach z gorączką, kaszlem (dosłodzić miodem).

• W problemach z wątrobą łączy się z ostropestem plamistym, biegunki – z krwawnikiem,
• Infekcje dróg oddechowych, zapalenie płuc z omanem i szantą.
• Mieszanka ożanki i bylicy jest skutecznym remedium na stan zapalny żołądka na skutek niedoboru kwasu solnego. Herbatki się nie dosładza, pije zawsze przed jedzeniem.
• Dla poprawy metabolizmu, odchudzania robi się napar z łyżki stołowej na pół litra wody, popija przed posiłkami.

Napary, wywary można wykorzystać do kąpieli, okładów, przemywania oczu, skóry i płukania jamy ustnej przy anginie i paradontozie. Na gojenie ran, wrzodów, czyraków, zapalnych krostek najlepiej zrobić papkę z posiekanego ziela i miodu.

W kuchni

Ożanka właściwa jest tradycyjną aromatyczną przyprawą kuchni śródziemnomorskiej. W niewielkich ilościach stosuje się do dań z baraniny i tłustych mięs, aromatyzuje gorzkie trunki i toniki trawienne.

Ożanka zawiera niewielkie ilości diterpenów neoklerodanowych (obecnych w szałwii, dąbrówce rozłogowej), które mogą powodować zapalenie wątroby. Na podstawie badań in vitro w latach 90-tych XX wieku uznano roślinę za toksyczną.

Ważne, by nie przekraczać zalecanych dawek. Nie stosuje się przy uszkodzeniu wątroby na skutek toksycznych chemikaliów, nadużywania alkoholu.