Vata dosha to subtelna energia rządząca ruchem. Ma naturę wiatru i podobne cechy: jest lekka, delikatna, sucha, zimna, delikatna, zmienna, niestabilna. Szybko się porusza i nieustannie zmienia kierunki, dlatego tak łatwo się wytrąca z równowagi.

Vata dosha zarządza ruchem i komunikacją – wszystkie funkcje, gdzie jest ruch są przez nią sterowane. Odpowiada za przekazywanie impulsów nerwowych, oddychanie, pobór tlenu, krążenie, sen, rytmy dobowe, perystaltykę jelit. To siła napędowa wszystkich aktywności fizycznych i mentalnych, począwszy od pojedynczej komórki.

Współczesny tryb życia to ciągła prowokacja vata

Według listy klinicznych zaburzeń 80  jednostek chorobowych jest wywołanych wyłącznie przez vata dosha, pośrednio stoi za większością chorób.  Jeden z moich nauczycieli z ponad 50 letnią praktyką mawiał:”vata jest przyczyną wszystkich chorób, bo bez ruchu żadna choroba nie może się rozwinąć ani przemieszczać„. Rzeczywiście, prawie każdy przypadek, który diagnozuję to w mniejszym, lub większym stopniu zepsuta vata.

Najszybciej się rozregulowuje bo jest niestabilna, lekka, sucha, zimna  – czyli dokładnie taka jak stres, pośpiech, zimne jedzenie, ekran, hałas bodźce i nieregularny sen. Współczesny tryb życia to ciągła prowokacja vata.

Jedno jest pewne – jeśli coś nie płynie prawidłowo – vata jest w to zamieszana. Ale nie sama. W praktyce vata wytrącając się z równowagi inicjuje zaburzenia, kapha buduje (śluz, obrzęki, torbiele, guzy), a pitta utrwala (stan zapalny, gorączka, przegrzanie). Przykład:

• Nieregularny tryb życia, stres, jedzenie w biegu ⭢ vata się zaostrza
• Ogień trawienny słabnie ⭢ powstaje nadmiar toksyn, które zaczyna gromadzić kapha (śluz, flegma, torbiele, guzy)
• Pitta utrwala ⭢ inicjuje stan zapalny

W każdej terapii odgrywa ważną rolę, gdyż dzięki niej organizm jest w stanie osuszać rany, wyrzucać substancje toksyczne, dostarczać tkankom pożywienia i niezbędnych bodźców. Dlatego w ajurwedzie najpierw uspokaja się vata, dopiero potem oczyszcza, tonizuje, leczy konkretne schorzenia. Jeśli nie uspokoimy vata – zioła, diety nie zadziałają a objawy powrócą. Podobnie uczy TCM – najpierw porusz Qi – potem tonizuj.

Popsuta vata dosha

Wytrącona z równowagi vata dosha początkowo daje subtelne sygnały, dopiero później wywołuje „prawdziwe choroby”. Jeśli ich nie przegapimy, łatwo da się odwrócić.  Zwykle najwcześniej pojawiają się objawy popsutej vata w systemie nerwowym i umyśle:

• Gonitwa myśli, niemożność wyciszenia umysłu
• Nadwrażliwość na dźwięki, światło
• Lęk, niepokój bez powodu
• Drażliwość, wybuchowość „z niczego”
• Problemy z koncentracją (szczególnie u dzieci)
• Kolejno dołączają trudności w zasypianiu, sen płytki, przerywany, wybudzanie między 2.00-4.00, uczucie niewyspania mimo snu

Drugi sygnał od systemu trawiennego: wzdęcia, gazy, uczucie zimna w brzuchu, zaparcia, stolec suchy, twardy, zmienny apetyt. Vata wysusza jelita. Kolejny – zimne dłonie i stopy, sucha skóra, błony śluzowe, napięcie mięśni, „trzaskające stawy”, „wędrujące” bóle. Poczucie braku bezpieczeństwa, nerwowość, niski poziom reakcji na stres, płaczliwość. U dzieci wybuchy złości, „niegrzeczność”, która znika po przytuleniu i cieple.

Reasumując: najpierw umysł i sen ⭢trawienie ⭢ emocje ⭢ narządy ruchu ⭢ konkretna choroba. Jeśli nie uspokoimy vata dołączy kapha (wilgoć, śluz) albo pitta – stan zapalny.

5 typów vata dosha

Pierwsze objawy popsutej vata to nie symptomy choroby ale niepokój, problemy ze snem, wzdęcia, suchość i niestabilność. Jeżeli objawy pogarszają się przy zimnie – łagodnieją w cieple, spokoju, rutynie  to prawie na pewno zaburzona vata. By nie pogłębiać nierównowagi, w pierwszej kolejności należy przestać „dolewać oliwy do ognia” –  odejść od tego co szkodzi. Co najbardziej psuje vata dosha?

• Stres i życie na wysokich obrotach. Presja, pośpiech, brak czasu na odpoczynek, regenerację. Bezpośrednio rozstraja układ nerwowy – vata/Shen
• Nieregularne posiłki, szybkie jedzenie „w biegu”, stresie, podjadanie – osłabia śledzionę, osłabia ogień trawienny – vata zaczyna „rządzić jelitami”
• Zimna woda, soki, napoje gazowane – gaszą ogień trawienny, wprowadzają chaos w jelitach, prowokują flegmę w górnej części ciała
• Pokarmy wychładzające: wędliny, sery z lodówki, surowe warzywa, jogurty, koktajle, sałatki „fit”, suche przekąski: krakersy, chrupki, płatki, wafle ryżowe  – zimno i sucho – idealna prowokacja vata.
• Nadmierna aktywność fizyczna i umysłowa, za dużo „na głowie” pracy, treningów, zajęć dodatkowych, wyczerpujące sporty – wyczerpują tkanki. U dzieci szczególnie szybko wypalają esencję – Jing/Ojas.

Leczymy przeciwieństwem czyli: ciepło, regularnie, wolniejszy rytm i nawilżenie głębokich tkanek.

Vata dosha nie jest pojedynczą siłą – składa z 5 podtypów. Każdy z nich ma odrębną funkcję i lokalizację. Ich zrozumienie pomaga w dokładniejszym rozpoznaniu zaburzeń równowagi, wdrażaniu terapii i dopasowaniu ziół.

Prana vata – siła życiowa

To wewnętrzny ruch energii witalnej – wdychanie tlenu, trawienie, przyswajanie i percepcja bodźców sensorycznych, które łączą zmysły, umysł i ciało. Jest bezpośrednio odpowiedzialna za samo życie – daje witalność wszystkim komórkom.

Leczymy przeciwieństwem czyli: ciepło, regularnie, wolniejszy rytm i nawilżenie głębokich tkanek.

Vata dosha nie jest pojedynczą siłą – składa z 5 podtypów. Każdy z nich ma odrębną funkcję i lokalizację. Ich zrozumienie pomaga w dokładniejszym rozpoznaniu zaburzeń równowagi, wdrażaniu terapii i dopasowaniu ziół.

Prana vata krąży w głowie i klatce piersiowej. Obejmuje struktury zlokalizowane w tych obszarach: narządy zmysłu, mózg, serce, płuca, gardło, tchawica, szyja, uszy, język, jama ustna, nos. Zrównoważona manifestuje się witalnością i jasnością umysłu.

• Funkcje: Percepcja, myślenie, inteligencja, sygnały sensoryczne, oddech, rozrzedzanie klatki piersiowej, wydzielanie śliny, połykanie, odbijanie, wymioty, czkawka,
• Objawy zaburzonej równowagi: niepokój, dezorientacja, brak koncentracji, duszności, problemy z oddychaniem, połykaniem, zaburzenia percepcji zmysłów.

Na czele czynników zaburzających prana vata jest stres, zbyt dużo podróży, rozmów, sportu, nieregularny sen i posiłki. By utrzymać zdrową prana vata należy zwolnić w życiu, wypracować rutynę, pomocne są ćwiczenia oddechowe, przebywanie w ciszy. Pomocne zioła: kardamon, imbir, cynamon, nawilżająca lukrecja, święta bazylia, gotu cola, dzika róża, dziewanna, koper włoski.

Udana vata – energia wznosząca

„Wznoszące się powietrze” –  czyli energia, która porusza się ku górze. Udana vata „mieszka” w górnej części klatki piersiowej – obejmuje przeponę, nos, zatoki. Reguluje wydech z płuc, mowę, pracę tarczycy i przytarczyc.

• Funkcje: mowa, wyrażanie myśli, uczuć, entuzjazm, pamięć
• Objawy braku równowagi: zaburzenia mowy, zmęczenie, brak silnej woli, motywacji, depresja, rozproszenie myśli, słaba pamięć i samoocena. Fizyczne: chrypka, duszności, alergie, astma, zaburzenia tarczycy, przytarczyc, brak koordynacji ruchów, utrata równowagi.

Śpiewanie, głębokie oddychanie, ćwiczenie przepony, procesy twórcze, artystyczne, terapie ekspresyjne wspierają jej równowagę. Zabiegi nasaya – nawilżanie nosa olejami – masłem ghee z ziołami np. brahmi. Delikatne herbatki z rumianku, dzikiej róży, lawendy, melisy.

 Vyana Vata – energia krążeniowa

Słowo Vyana w sanskrycie oznacza „ruch na zewnątrz”. Opisuje energię przemieszczającą się  z centrum ciała na zewnątrz  do obwodów. Vyana jest związana z żywiołem wody i ma podobne właściwości. Swoje źródło ma w sercu, porusza się po całym ciele z krwią. Odpowiada za krążenie, ruch limfy, prany, dostarczanie tlenu, składników odżywczych, sygnałów nerwowych i hormonów.

• Funkcje: krążenie, ruch, koordynacja
• Objawy braku równowagi: słabe krążenie, zaburzenia mikrokrążenia (więcej tutaj). brak koordynacji, drżenie, utrat smaku, apetytu, wysokie ciśnienie, dolegliwości skórne, niski poziom energii i odporności, przygnębienie, rozproszony umysł, brak koncentracji.

Regularna, spokojna aktywność fizyczna, poruszanie limfy, masaże ziołowymi olejami całego ciała, nawilżanie – pomagają stabilizować Vyana vata. Zioła: głóg, rozmaryn, skrzyp, pokrzywa, krwawnik, miłorząb, traganek, lawenda, rumianek, serdecznik.

Samana Vata – energia równoważąca

To energia trawienia – metabolizmu. Znajduje się w dolnej części żołądka i jelicie cienkim. Odpowiada za siłę ognia trawiennego, przyswajanie składników odżywczych.

• Funkcje: wydzielanie enzymów trawiennych, rozkładanie pokarmu, oddzielanie składników odżywczych od produktów przemiany materii, wchłanianie. Wspiera metabolizm komórkowy
• Objawy nierównowagi: niestrawność, wzdęcia, gazy, brak odczuwania apetytu lub uczucia sytości

Spożywanie ciepłych, gotowanych potraw, unikanie przejadania pomaga utrzymać samana vata pod kontrolą. Pomocne zioła: imbir, kumin, czarny pieprz, kminek koptyjski – herbatka CCF przepis.

Apana vata – energia poruszająca się w dół

Obejmuje wszystkie struktury anatomiczne dolnej części brzucha i miednicy: jelito grube, okrężnica, odbytnica, odbyt, pachwiny, pęcherz moczowy, narządy rozrodcze. Odpowiada za funkcje wydalnicze i reprodukcyjne. Musi być w harmonii by zapewnić zdrową detoksykację.

• Funkcje: formowanie stolca, wydalanie kału, moczu, płodność, ejakulacja, nasienie, owulacja, menstruacja, poród
• Objawy braku równowagi: zaparcia, problemy z oddawaniem moczu, zaburzenia miesiączkowania, słabe libido, dolegliwości prostaty

Przywrócenie apana vata do równowagi wymaga zmiany stylu życia, odpowiedniej diety i ziół wspomagających przepływ i usuwanie zatorów. Pomocne są ćwiczenia uziemiające, rozluźniające okolice miednicy, bioder, opukiwanie sacrum – kości krzyżowej.

Po więcej przepisów i porad zapraszam do moich książek TUTAJ, lub na indywidualne konsultacje.
B della Porta