Śliwa tarnina – przepisy zielarskie z medycyny ludowej i klasztornej

Śliwa tarnina [Prunus spinosa] jest znana człowiekowi od tysiącleci. Wykopaliska archeologiczne dowodzą, że już w okresie neolitu jej owoce stanowiły pożywienie.

Słowianie przypisywali tarninie moc odpędzania zła. Krzewy sadzono przy domostwach, by chronić od ognia, piorunów i morowego powietrza. Gałązki wieszano nad łóżkiem chorego, dymem ze spalanych gałązek okadzano chaty. Z kory pozyskiwano naturalny,
brunatny barwnik do tkanin, z zalet kwiatów i owoców korzystano w kuchni i medycynie ludowej.

Śliwa tarnina

Zwana czarnym cierniem, ciarkami lub zwyczajnie tarką jest krzaczastym, ciernistym krzewem z rodziny różowatych. Wiosna, to jedyny okres kiedy kwitnąca tarnina wygląda naprawdę pięknie. Przez pozostałą część roku jest jakby skurczona, z ciemnymi, mizernymi gałązkami pokrytymi kolcami.

Dorasta do 3-4 metrów wysokości, jej gałęzie pokrywają długie, twarde ciernie. Jesienią wydaje okrągłe owoce, podobne do śliwek węgierek, ale znacznie mniejsze. Gęste zarośla tarniny spotyka się na obrzeżach lasów, przy miedzach, rowach, przydrożach i słonecznych zboczach. Nazwa rodzajowa wywodzi się z od greckiego „prúnon” śliwka, gatunkowa „spinosa” odnosi się do kłujących cierni na gałęziach.

W tradycyjnym zielarstwie

Do celów leczniczych wykorzystywano owoce, kwiaty oraz wywary z kory na gorączkę. Suszone liście zastępowały herbatę. Śliwki tarniny stosowano przy dolegliwościach żołądkowo-trawiennych.

Dioskurydes wymieniał owoce jako środek chłodzący, ściągający, zalecany przy biegunkach, krwawieniach, stanach zapalnych gardła i jamy ustnej. „Cierpkie, chłodzące owoce tarniny zatrzymują nadmiar soków, napar ich z pożytkiem dla tych, którzy cierpią na gorące przepływy w trzewiach.”

Pliniusz Starszy wspominał, że owoce i kora tarniny służyły do „zamykania ran i ranionych ust”, a odwar z liści stosowano przy „zatruciach żółcią”. Hipokrates zalecał przy nadmiarze wilgoci w ciele.

Profil energetyczny śliwek tarniny
Smak: kwaśny, cierpki
Energetyka: chłodzi, równoważy wilgotność, nawilża bądź osusza
Tkanki: wątroba, śledziona, żołądek, jelito grube, krew.
Działanie: stymuluje, usuwa stagnację, napina luźne tkanki, neutralizuje toksyny, trucizny, chłodzi wątrobę

Sok ma działanie przeczyszczające, a odwar odwrotnie – hamuje biegunki. Płukanie jamy ustnej sokiem łagodzi zapalenie jamy ustnej i gardła, leczy afty. Smak cierpko-kwaśny owoców tonizuje, odżywia, chłodzi podrażnione stanem zapalnym tkanki, uziemia.

W Rosji owoce tarniny są prawdziwym rarytasem. Wytwarza się z nich soki, konfitury, galaretki o delikatnym, lekko pikantnym smaku. Marynuje w occie z dodatkiem: marchewki, liści laurowych i goździków. Suszone śliwki są wybornym dodatkiem do tłustych potraw. Miąższ z owoców stosuje się w maseczkach dla cery tłustej, trądzikowej, tracącej jędrność.

Co mówi nauka?

Owoce śliwy tarniny są bogate w witaminę C, przeciwutleniacze i flawonoidy. Cierpki, kwaśny smak zawdzięczają: garbnikom, kwasom organicznym, fenolowym, antocyjanom.  z których główny – ramnazyna ma silne działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Chroni komórki przed wolnymi rodnikami, działa ochronnie na płuca, zapobiegając również ciężkim uszkodzeniem w ostrych stanach zapalnych. Hamuje nadmierną produkcję cytokin – niekontrolowany wyrzut, który skutkuje zagrażającą życiu tzw. burzą cytokin.

Działanie: ściągające, przeczyszczające, moczopędne, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, regulujące trawienie.  Odwar z owoców na biegunki i do płukania jamy ustnej na afty, stany zapalne, zakażenia bakteryjne.

Owoce należy zbierać po pierwszych przymrozkach, od razu ususzyć, zamrozić bądź zrobić przetwory.

Przepisy z owoców tarniny

Świeżo wyciśnięty sok najlepiej wypić od razu. W lodówce przechowuje się go do 48 godzin. Można lekko dosłodzić – jest bardzo kwaśny i cierpki. Kilkudniowa kuracja uzupełnia składniki odżywcze i wzmacnia odporność. Wymieszany z sokiem z chrzanu leczy gardło i zapalenie jamy ustnej.

Odwar z owoców tarniny 
Łyżkę świeżych lub suszonych śliwek zalać szklanką chłodnej wody. Powoli doprowadzić do wrzenia, gotować na małym ogniu 10-15 minut, aż wywar nabierze ciemnoczerwonego koloru. Odstawić pod przykryciem na 10 minut do naciągnięcia i przecedzić.

Pije się ½ szklanki, 2–3 razy dziennie przy biegunkach, stanach zapalnych żołądka, jelit,  gorączce i „nadmiarze ognia”: zaczerwieniona skóra, niepokój, pragnienie.  Zewnętrznie – do płukania jamy ustnej i gardła: afty, angina, krwawiące dziąsła.  „Owoce cierpkie, gdy odwar z nich uczynisz, zatrzymują biegunki i oczyszczają soki. Usta nimi płukane, rany w jamie gębowej goją.” – Dioskurydes

Średniowieczna receptura klasztorna Potio refrigerans

• 2 łyżki suszonych owoców tarniny, 300 ml wody,  1 łyżeczka miodu lipowego lub gryczanego, szczypta cynamonu, 1–2 goździki. Opcjonalnie kilka kropli soku z cytryny lub granatu.

Śliwki tarniny zalać wodą, powoli doprowadzić do wrzenia. Gotować pod przykryciem na bardzo małym ogniu około 15 minut. Zdjąć z ognia, dodać  cynamon, goździki, sok z cytryny lub granatu. Przykryć  pozostaw na 10–15 minut do naciągnięcia. Przecedzić i dosłodzić miodem. Pije po ½ szklanki 2–3 razy dziennie przed posiłkiem.

Oczyszcza organizm, wspiera wątrobę i nerki, usuwa nadmiar żółci. Działa ściągająco na luźne tkanki, łagodzi biegunki, zapalenia żołądka i jelit. Lekko uspakaja, chłodzi „gorące” emocje, ułatwia sen. Wzmacnia po chorobach.

„Tarnina, choć cierpka, łagodzi żółć w człowieku i oczyszcza krew z gorąca. Gdy człek słaby, niech pije jej odwar z miodem – wówczas ciało jego stanie się lekkie, a duch spokojny.” Św. Hildegarda

Sok do butelek na zimę
Kilogram umytych owoców zalać 1,5 l wrzątku. Odstawić pod przykryciem na pół dnia, po czym sok odcedzić, zagotować i ponownie zalać nim owoce. Procedurę powtórzyć jeszcze dwukrotnie, na koniec sok zlać, dodać 1,5 szklanki cukru i ponownie zagotować. Przelać do butelek i chłodzić w pozycji leżącej.

Powidła
Kilogram przemrożonych owoców gotować w garnku ok. 10 min, aby zmiękły na tyle, by dało się oddzielić miąższ od pestek. Pestki wyjąć, dosypać 1/2 kg cukru i  mieszając, ogrzewać na małym ogniu pół godziny. Przełożyć do słoików, przechowywać w ciemnym miejscu. Przy biegunkach stosuje się łyżkę 3–4 razy dziennie, dzieci – łyżeczkę.

Wzmacniający dodatek do herbatek

Na konfitury wybrać najdorodniejsze owoce. Kilogram lekko przemarzniętych tarek oczyścić z ogonków i listków. Można wydrylować, ale niekoniecznie. Po opłukaniu i odsączeniu włożyć do garnka. Na 1 kg owoców potrzebny jest kilogram cukru i 2 szklanki wody.

Z cukru i wody ugotować syrop, gorącym zalać owoce i odstawić na 2 dni, po czym zlać syrop, zagotować, ponownie wrzucić do niego owoce i krótko gotować. Kiedy będą zeszklone, przezroczyste jak konfitura, ale jeszcze nie zaczną rozlatywać, przełożyć je łyżką durszlakową do wyparzonych słoików. Dla aromatu można dodać kilka goździków i po lasce cynamonu na słoik. Po zostały syrop jeszcze kilka minut gotować i zalać nim owoce, słoiki zamknąć szczelnie. Jeśli trochę syropu zostanie, przelać do wyparzonej butelki. Najpopularniejszym lekarstwem ze śliwek w medycynie ludowej były nalewki.

Nalewka z wanilią 

• Kilogram śliwek tarniny, 250 g cukru, litr spirytusu 96%, 250 ml wody, laska wanilii.

Owoce umyć i starannie osuszyć, wsypać do słoja, dodać wanilię i zalać spirytusem. Naczynie szczelnie zamknąć i ustawić w ciepłym zacienionym miejscu na 6–8 tygodni. Po odstaniu nastaw zlać i wlać do gorą cego syropu z wody i cukru. Pozostawić na 8–10 dni w szczelnie zamkniętym naczyniu bez dostępu światła.

Przefiltrować, rozlać do butelek i szczelnie za mknąć. Odstawić w chłodne miejsce, np. do piwnicy. Nalewka powinna dojrzewać minimum pół roku. Wskazana przy: schorzeniach moczowodów, pęcherza moczowego, działa przeciwbólowo na żołądek. Można stosować jako środek przeciwkrwotoczny, przeciwbiegunkowy, pomocniczo w leczeniu czerwonki.

Nalewka z goździkami
Owoce zalać spirytusem w słoju. Zamknąć i odstawić na 3–4 miesiące. Do zlanego płynu dodać 100 g cukru i kilka goździków. Następnego dnia przefiltrować, przelać do butelek. Nalewka powinna dojrzewać w piwnicy minimum pół roku. Smakuje wybornie. Stosuje się jak wyżej.

Winko tarninowe na wzmocnienie żołądka 

Pięć kilogramów owoców, 10 l wody, 3 kg cukru, drożdże winiarskie. Owoce muszą być w pełni dojrzałe, zdrowe – inaczej winko się nie uda. Oczyszczone owoce podgotować 2–3 min, do wrzenia. Odstawić najlepiej w garnku kamiennym na 5–6 godzin.

Zlać wodę, z 90 % owoców usunąć pestki, z pozostałych  wycisnąć sok. Do soku dodać zmiażdżone owoce z pestkami, wyspać cukier i staranne
wymieszać. Po całkowitym rozpuszczeniu cukru zaszczepić go drożdżami. Kiedy sfermentuje zlać do czystego naczynia. Odstawić do sklarowania i rozlać do butelek. Winko jest bardzo smaczne, cierpkie, dobrze się przechowuje. Działa jak sok, jako środek przeciwkrwotoczny, regulujący trawienie.