Trybula – zapomniane, aromatyczne remedium

Dawni zielarze mawiali, że trybula jest zielem odrodzenia i nowego życia. Starożytni Grecy zwali ją „ziołem radości”, wierząc, że rozwesela serce, rozjaśnia umysł, wyostrza dowcip, a starcom pozwala poczuć w sobie młodość.  Z jej delikatnych gałązek wyplatali wianki na głowę świętując radosne wydarzenia.

Spalana w kadzidłach miała pomagać nawiązać kontakt z wewnętrznym duchem i otwierać człowieka na to, co niewidzialne.

W antycznym Rzymie znano ją jako mirris – nazwę tę wiązano z zapachem jej olejków eterycznych, przypominających woń mirry, którą według tradycji przyniesiono w darze Dzieciątku Jezus.  Stąd  pierwsi chrześcijanie zaczęli kojarzyć to niepozorne ziele z nieśmiertelnością i tajemnicą zmartwychwstania.

Pamięć o dawnych wierzeniach i symbolice trybuli przetrwała w niektórych zakątkach Europy aż do dziś. Wciąż istnieje tam tradycja spożywania zupy trybulowej w Wielki Czwartek – jakby wraz z pierwszą wiosenną zielenią przyjmowano do siebie obietnicę odrodzenia i nowego życia.

Trybula ogrodowa

Trzy główne odmiany to: trybula ogrodowa [Anthriscus cerefolium], leśna [Anthriscus sylvestris] i pospolita [Anthriscus  caucalis]. Najczęściej wykorzystuje się pierwszą, zwaną francuską pietruszką. 

Trybula pochodzi z terenów Kaukazu i Europy Wschodniej. Jest rośliną jednoroczną z rodziny baldaszkowatych. Odporna na przymrozki, zakwita w niższych temperaturach na przełomie maja i kwietnia. W cieplejszym klimacie jest ziołem zimowym.

Miękkie, wiotkie, pierzaste liście wyglądają jak natka pietruszki lub młodej marchewki. Późnym latem mogą przebarwiać się na purpurowo. Rozgałęzione łodygi wyrastają ponad 50-70 cm, główny pęd jest wrzecionowaty, cienki i biały. Kwiaty białawe o niewyraźnym kielichu zebrane w baldachy. Wytwarza owoce o dwóch rozłupkach koloru ciemnobrunatnego.

Trybula nadaje się uprawy w głębokich doniczkach balkonowych, zimą na werandach i słonecznych parapetach. Wyrośnie wysiana nawet w najkrótsze grudniowe dni. W ogrodzie preferuje chłodne, wilgotne, zacienione stanowiska.

Ma tendencję do szybkiego wzrostu, kwitnienia i obumierania. Wegetację można przedłużyć zrywając systematycznie wierzchołki. Wytwarza podłużne, ciemnobrązowe nasiona, które łatwo kiełkują przy wysiewie. Głęboko osadzony korzeń palowy nie lubi przesadzania.

Zastosowania trybuli w kuchni

Kulinarną częścią trybuli są młode, świeże liście. Ich subtelny smak przypomina nieco pietruszkę i estragon, z delikatną nutą mięty i anyżku. Charakterystyczny głęboki aromat przypomina zapach mirry, lubczyku, selera, kminu z anyżem.

Najlepiej zbierać młode, zielone listki, zanim roślina zakwitnie – są najbardziej delikatne i aromatyczne. Można je spożywać na świeżo lub  konserwować w occie.  Po przekwitnięciu liście gorzknieją,  tracą delikatność i wyrazisty aromat.

Trybula należy do klasycznych przypraw kuchni francuskiej, norweskiej, holenderskiej i angielskiej. Wraz z pietruszką, liściem laurowym, tymiankiem i rozmarynem wchodzi w skład słynnego francuskiego bouquet garni – bukietu aromatycznych ziół, który nadaje potrawom głębi i szlachetnego smaku.

Obok lawendy i cząbru należy do podstawowych aromatów ziół prowansalskich.  Jest jednym z głównych składników sosu bearneńskiego, podawanego do befsztyków, mięs pieczonych na ruszcie i smażonych na patelni.

Doskonale pasuje do dań rybnych, z owoców morza, kurczaka, zupy kartoflanki, trybulowej, ziołowych sosów sałatkowych, masła. Wzmacnia smak innych ziół. By zachować jej świeży aromat dodajemy przed końcem gotowania.

W tradycyjnym zielarstwie

Całe wieki trybula była cenioną aromatyczną przyprawą i szanowanym remedium. Z zapisków Pliniusza Starszego wynika, że gotowane korzenie spożywano by uchronić się przed zarazą. Na uporczywą czkawkę mieszano listki z octem.

„Trybula jest bardziej gorąca niż zimna, a jej ciepło jest pożyteczne” – pisała św. Hildegarda – polecała jako jako skuteczny środek na bóle śledziony. Nicolas Culpeper pisał „Korzeń, ugotowany i spożywany z oliwą i octem, bardzo dobrze dogadza i rozgrzewa stare i zimne żołądki”.

John Parkinson zalecał dodawanie zielonych nasion trybuli do sałatek z oliwą i octem „aby pocieszyć i rozgrzać zimny żołądek ludzi w podeszłym wieku.”

Całe wieki spożywano trybulę z mniszkiem i rzeżuchą, by odżywić i wzmocnić ciało po zimie. Stosowano jako ziele oczyszczające krew, przy dolegliwościach trawiennych, problemach z oczami, ze wzrokiem i do ochrony przed zarazą. Uważano, że łagodzi objawy zapalenia opłucnej, egzemy, dny moczanowej, kamieni nerkowych. Wierzono, że pomaga zachować młodość i świeżość skóry, zmniejsza zmarszczki.

Profil energetyczny
Smak: aromatyczny, słodki
Energetyka: rozgrzewa, osusza
Tkanki: żołądek, płuca, śledziona, nerki, wątroba,
Działanie: rozprasza zimno, wilgoć, otwiera kanały, tonizuje Qi żołądka, stymuluje krążenie, usuwa nadmiar płynów

Regimen Sanitatis Salernitanum

Średniowieczny Regimen Sanitatis Salernitanum – dzieło przypisywane słynnej Szkole Medycznej w Salerno, uznawanej za jedną z najstarszych szkół medycznych Europy – poświęca wiele miejsca roślinom. Wymienia 18 ziół, które są w stanie wyleczyć każdą chorobę, wśród nich jest trybula. W poemacie czytamy:

Naucz się dobrze odżywiać, póki twoje ciało jest zdrowe.  Trybula w połączeniu z miodem to pokarm, który przeraża raka. A ból ​​ustępuje, jeśli się go usunie. Jeśli boli cię bok, pij trybulę w winie. W mgnieniu oka hamuje śmiertelną biegunkę, często wywołuje wymioty i rozpuszcza chorobę. 

Średniowieczna medycyna przypisywała trybuli przypisywano niezwykłą moc. Matthaeus Platearius, lekarz związany ze Szkołą Medyczną w Salerno, zalecał posiekane ziele trybuli  z miodem przy guzach i ropniach. W ówczesnym rozumieniu medycyny humoralnej miały one być związane z nadmiarem „czarnej żółci”, jednego z czterech podstawowych humorów.

Czarna żółć, czyli melancholia, była według dawnych lekarzy odpowiedzialna za wiele dolegliwości – od osłabienia i smutku po zaburzenia trawienia oraz różnego rodzaju stwardnienia i „korozję” tkanek. Trybula, dzięki swojej rozgrzewającej i osuszającej naturze, miała pomagać przywracać zaburzoną równowagę organizmu.

Trybula popijana z winem zapobiega kolce i nadymaniu brzucha. Łagodzi bóle bioder i stany zapalne z nadmiaru „gęstego, gorącego wiatru”. Będąc gorącą i suchą, osusza i rozpuszcza zimną flegmę, z której pochodzą. Uwarzona w winie z miodem oddawanie moczu popędza i miesięczne krwawienie. Boleści miednicy, boku, nerek i pęcherza usuwa, wygania zamulenie krwi i flegmę z piersi.

Ten fragment ze starych zielników dobrze pokazuje sposób, w jaki dawni medycy opisywali działanie roślin. Nie posługiwali się współczesnym językiem fizjologii, lecz odwoływali się do jakości takich jak ciepło, zimno, suchość, wilgoć i równowaga płynów ustrojowych.

Trybula, uznawana za ziele gorące i suche, miała rozpraszać zimno, osuszać nadmiar wilgoci i rozpuszczać gęstą flegmę. Przypisywano jej także zdolność pobudzania wydalania moczu, wspierania krążenia i oczyszczania organizmu z tego, co w dawnym rozumieniu medycyny powodowało zastój i „zamulenie” krwi.

Trybula we współczesnym ziołolecznictwie

Naukowo jest słabo zbadana. Z nielicznych raportów wynika, że działa przeciwdrobnoustrojowo i jest obiecująca w leczeniu nowotworów. [1]. Wiadomo, że jest rośliną bardzo odżywczą,  bogata w witaminę C, karoten i paletę olejków lotnych. Zawiera flawonoidy, kwasy fenolowe, kumaryny, triterpeny – związki, które mogą odpowiadać za część jej właściwości biologicznych.

Działanie: rozgrzewające, napotne, trawienne, rozkurczowe, przeciwdrobnoustrojowe, moczopędne, żółciopędne, wzmacniające,  wykrztuśne, przeciwastmatyczne, przeciwdepresyjne, poprawiające nastrój.

Trybula, jako jedna z niewielu roślin jest w stanie rozbijać biofilmy [2].  To współpracujące ze sobą grupy bakterii i szkodliwych drobnoustrojów, które otaczają się warstwą ochronną. Żyjąc razem w tej otoczce wspólnie czynią szkody. Z biofilmami nie daje sobie rady układ odpornościowy. Są oporne na działanie antybiotyków, leków przeciwdrobnoustrojowych i niemal wszystkich ziół.

Przegląd zebranych publikacji [3], wskazuje na niektóre działania, m.in

• Trybula wspomaga trawienie, pomaga uspokoić żołądek, poprawia krążenie, zwalcza anemię.
• Zmniejsza obrzęki, zatrzymywanie płynów, objawy dny moczanowej, bóle miesiączkowe.
• Usuwa ogniska zapalne (ropnie), działa wykrztuśnie, łagodzi kaszel,
• Wspiera zdrowie stawów, wątrobę, obniża ciśnienie.
• Łagodnie pobudza i poprawia nastrój.
• Zmniejsza zaczerwienienia, blizny, przebarwienia, zmarszczki.
• Łagodzi wypryski, egzemę, hemoroidy, cellulit, żylaki.
• W okładach przynosi ulgę zmęczonym oczom.

Zastosowania i przepisy

Napar z trybuli

Łyżkę ziela lub łyżeczkę zmielonych nasion zalać szklanką wrzątku. Przy kaszlu, infekcjach grypowych zamiast wody można użyć gorącego mleka.  Zaparzać 10 minut pod przykryciem. Po przecedzeniu można dosłodzić miodem. Napar ze świeżych liści stosuje się do okładów na oczy i przemywania skóry.

Sok z trybuli 
Tradycyjnie stosowano w wiosennych kuracjach oczyszczających i jako łagodny środek moczopędny. Zalecano przy osłabieniu, niedostatecznej aktywności gruczołów, zaburzeniach czynnościowych okolic miednicy mniejszej, hemoroidach.

Zewnętrznie do płukania jamy ustnej  na skórę. Średni pęczek trybuli zmiksować z 1/4 szklanką wody i starannie przecedzić.  Sok zmieszany z brandy niegdyś używano jako tonik ujędrniający skórę twarzy.

Nalewka
Garść świeżego ziela zalewa się 1/2 litra wódki, maceruje 2-3 tygodnie i filtruje. Stosuje łyżeczkę rozcieńczoną w wodzie dla poprawy krążenia, trawienia, przy kołataniu serca i astmie. Może fotouczulać, nie stosować latem.

Tonik dla zmęczonych oczu
Łyżkę świeżo posiekanego ziela zalać szklanką wrzątku. Zaparzać 20 minut pod przykryciem. W ciepłym naparze namoczyć waciki i 10 minut poleżeć z okładem na oczach.

Ocet trybulowy

Świeże liście trybuli lekko posiekać i umieścić w słoiku. Zalać dobrym octem jabłkowym lub winnym i pozostawić na 1–2 tygodnie bez dostępu słońca Od czasu do czasu wstrząsnąć. Przecedzić i przechowywać w chłodnym miejscu.

Dawniej stosowano jako dodatek do potraw i w tradycyjnych recepturach na dolegliwości trawienne. By rozgrzać słaby i zimny żołądek ocet łączono z olejem i pieprzem.

Korzeń trybuli w miodzie

• 1-2 korzenie trybuli
• naturalny miód

Korzeń trybuli oczyścić i umyć. Pokroić na mniejsze kawałki, zalać niewielką ilością wody i gotować na małym ogniu do miękkości. Odcedzić, rozgnieść lub drobno posiekać, połączyć z miodem i wymieszać na gęstą aromatyczną pastę. Stosuje się łyżeczkę konfitury przy osłabieniu i zimnym żołądku.