Brodaczka, prawie zapomniane lekarstwo „wielkiej mocy”

Brodaczka [Usnea] to rodzaj porostu – organizmu powstałego ze ścisłej symbiozy grzybów, glonów i sinic. Grzyb wodę i ochronę, algi wytwarzają pożywienie z fotosyntezy.

Te niepozorne, szarozielone „kłaczki”, porastające pnie i gałęzie drzew są jednym z najsilniejszych roślinnych toników systemu odpornościowego. Działają głęboko i długofalowo.

Od najdawniejszych czasów porosty, dawniej zaliczane do świata roślin, znajdowały zastosowanie w zielarstwie. Świadczą o tym choćby historyczne nazwy, takie jak płucnik islandzki czy granicznik [Lobaria pulmonaria], które odwołują się bezpośrednio do przypisywanych im właściwości i obserwowanej „sygnatury” działania.

Brodaczka zwyczajna i kępkowa

Prawdopodobnie każdy natknął się na zwisające jak broda, kłaczkowate kępki na drzewach – to porosty. Brodaczka wygląda jak mała splątana masa, z kłaczkami zakotwiczonymi na korze lub gałęziach. W niektórych kulturach zwana „brodą starca”.

Zwisając z drzew osiąga długość do 30 cm. Centralnie, wewnątrz posiada wyraźną oś zbudowaną z nibytkanek w formie białej nici. Najlepszym sposobem identyfikacji jest rozciągnięcie plechy i odszukanie tej białej, elastycznej nitki. Gdy zielonkawo szary „płaszcz” oddzieli się odsłoni pośrodku białą nić (grzyb), która rozciąga się jak gumka.

Brodaczka występuje na całym świecie w chłodniejszych, wilgotnych siedliskach. Preferuje drzewa iglaste: świerki, jodły, sosny, jałowce. Rzadziej pojawia się na dębach, grabach, bukach, lipach, topolach, brzozach, wierzbach. W starych i opuszczonych sadach można spotkać na drzewach owocowych – orzechach, jabłoniach, gruszach.

Jeśli gdzieś rośnie – świadczy o czystym powietrzu – jest bardzo wrażliwa na zanieczyszczenia środowiska. Obecnie występuje coraz rzadziej, jest gatunkiem zagrożonym wymarciem.  Na czystych, dziewiczych terenach Kandy, Norwegii, Finlandii można spotkać całe drzewa pokryte rożnymi gatunkami brodaczek.

Brodaczka właściwa [Usnea barbata] w Polsce jest objęta ścisła ochroną. Kępkowa [U.hirta] i zwyczajna [U. dasypoga] podlegają ochronie częściowej.

Surowcem zielarskim jest plecha i cały porost. By chronić gatunek starajmy się zbierać po burzach, wichurach, kiedy wiele porostów jest pozrzucanych z drzew na glebę i ściółkę leśną.

Właściwie przechowywana w suchym, chłodnym miejscu ma ma długi, kilkuletni okres przydatności do spożycia.

W tradycyjnym zielarstwie

Wygląd przywodzący na myśl włóknistą tkankę, podsunął starożytnym jej przydatność w leczeniu ran i stanów zapalnych skóry. Była łatwa do zebrania – wystarczyło zerwać, zgnieść w dłoniach i użyć jako naturalnego opatrunku. Przykładana do ran „wyciągała ropę”, hamowała zakażenia i przyspieszała gojenie.

Na przestrzeni tysięcy lat endemiczne gatunki wykorzystywały kultury z całego świata – Indianie Ameryki Północnej, Grecy, Rzymianie, Chińczycy Nalewki, a rzadziej napary stosowano  w chorobach płucnych i wyniszczających. Przy gorączce, kaszlu, krztuścu, zapaleniach płuc, gruźlicy, niestrawności oraz dolegliwościach układu pokarmowego i moczowego. Używano jej także do płukania jamy ustnej i gardła. Dawne zielniki określały ten porost mianem „ziela wielkiej mocy”, podkreślając jego wszechstronne i głębokie działanie.

Według starych zielników „Porosty leśne, osobliwie te szare i brodate, są zimne i suche w naturze, przeciw gorączkom, zepsuciu płuc i gniciu pomocne.” Hipokrates zalecał jako lekarstwo na drogi moczowe i problemy z macicą.  

Nicholas Culpeper zanotował „To, co rośnie na drzewach i ma naturę włóknistą, leczy podobne tkanki w człowieku – rany, płuca i skórę.” „Porost drzewny, gdy świeży, przykładany, czyści rany i zapobiega ich gniciu; w winie lub spirytusie ciągniony, wzmacnia pierś i żołądek.”

Profil energetyczny:
Smak: gorzki, lekko cierpki
Energetyka: chłodzi, osusza
Powinowactwo tkankowe: płuca, pęcherz moczowy, wątroba, jelito grube, błony śluzowe, skóra
Działanie: usuwa wilgotne gorąco, ropę, porusza zastój Qi w klatce piersiowej, wzmacnia Wei Qi (odporność powierzchniową)

Medycyna wschodnia klasyfikuje brodaczkę jako chłodzący, osuszający gorzki środek oczyszczający z gorącej, wilgotnej toksyczności. Ajurweda stosuje w gorączkach z toksynami, osłabionej odporności z nagromadzeniem wilgoci. W infekcjach pitta, gorączce, gorącej wątrobie, obłożonym gardle, nudnościach, infekcjach błon śluzowych, ciągłym pragnieniu, pieczeniu oczu. W nadmiarze brodaczka wysusza i wyczerpuje tkanki.

TCM od wieków wykorzystuje jako antidotum na ukąszenia węży, środek tamujący krwawienia, usuwający toksyny, flegmę, oczyszczający płuca. Przy bólach głowy na skutek stagnacji wątroby, kaszlu, malarii, zaflegmieniu, podrożeniu oczu i dolegliwościach skórnych.

W medycynie współczesnej

Plecha brodaczki zawiera kwasy tłuszczowe, porostowe, polisacharydy, lipidy, laktony, karotenoidy. Jest bogata w kwas usninowy – dodawany do kremów, pudrów, past do zębów, szamponów, tabletek do ssania – jako środek odkażający o silnym działaniu przeciwdrobnoustrojowym.

Działanie plechy brodaczki: przeciwzapalne, antyoksydacyjne, odkażające, przeciwbakteryjne, bakteriostatyczne, przeciwpasożytnicze, przeciwgrzybicze, wykrztuśne, przeciwgorączkowe, rozkurczowe, trawienne, przeciwnowotworowe.

Kwas usninowy działa przeciwko bakteriom Gram-dodatnim i beztlenowym.  Zakłóca ich metabolizm, blokuje produkcję ATP. Zawiera śluz, łagodzący dokuczliwy kaszel i witaminę C. Jest znakomitą alternatywą dla antybiotyków, antyseptyków, sulfonamidów i konserwantów. Hamuje produkcję i rozkład łoju, dlatego sporo kosmetyków dla cery trądzikowej i łojotokowej ma go w składzie.

Główne zastosowania:

• Infekcje gardła, jamy ustnej, skóry, dróg oddechowych i moczowych.
• Ból, gorączka, obrzęk, stan zapalny, kaszel, niestrawność, trudno gojące rany, wrzody
• Malaria, zakażenia wirusowe, bakteryjne, skuteczniej działa na paciorkowce i gronkowce niż jeżówka purpurowa
• Infekcje dróg moczowych i pochwy. Objawy wirusa wirus brodawczaka brodawczaka ludzkiego (HPV) w połączeniu z siarczanem cynku dopochwowo, rzęsistek, chlamydia.
• Niektóre rodzaje nowotworów, w Chinach produkuje się leki stosowane w leczeniu raka tarczycy.
• Przewlekłe zmęczenie, obniżona odporność, częste przeziębienia, zapalenia oskrzeli, zatok, anginy
• Skórne ogniska gronkowca, zapalenie tkanki łącznej, trudno gojące rany, wrzody

Przepisy z brodaczki

Brodaczka rośnie zawieszona między niebem a ziemią, nie dotykając gleby – podobnie jak płuca, które łączą świat zewnętrzny z wnętrzem organizmu. Jej zdolność do życia w czystym środowisku i wrażliwość na zanieczyszczenia uczyniły ją symbolem czystości, ochrony i granicy.

Wewnętrznie najskuteczniej działają nalewki. Plecha nie ekstrahuje się całkowicie w wodzie. Niektórzy zalewają gorącym alkoholem, inni macerują na zimno. Nalewki są doskonałym wsparciem układu odpornościowego, w stanach ostrych infekcji bakteryjnych i wirusowych. Herbatki można łączyć z jeżówką. Nie ma skutków ubocznych, przeciwwskazań, są  bezpieczne dla dzieci i zwierząt.

Brodaczka lepiej niż jeżówka radzi sobie z paciorkowcami i gronkowcami. Jej działanie antybiotyczne dotyczy układu oddechowego i moczowego. Korzystna dla kobiet  z infekcjami drożdżakowymi, rzęsistkami, bakteryjnym zapaleniem pochwy i chlamydią. Pomocna przy przewlekłym zmęczeniu, HIV, opryszczce i chorobami przewlekłymi na skutek obniżonej odporności.

Napar z brodaczki 

Łyżkę rozdrobnionej plechy skropić niewielką ilością alkoholu. Po 10 minutach zalać szklanką przegotowanej, wystudzonej wody o temperaturze 70°C. Odstawić na 20 minut.  Stosuje się ¼ szklanki 3-6 razy dziennie. W ostrych infekcjach do jednego litra, podzielone na porcje.  Zewnętrznie do okładów, płukanek, nasiadówek,  przemywania skóry, włosów, oczu.

W herbatkach lub nalewkach można mieszać z innymi ziołami:

• Przy słabej odporności z jeżówką, świętą bazylią, złocieniem maruna
• W infekcjach dróg oddechowych z lukrecją, tymiankiem, podbiałem, miodunką plamistą, mydlnicą
• Pasożyty i zakażenia jelit z wrotyczem, piołunem, kurkumą, goździkami

Pasta 
Rozdrobnioną plechę można z wodą wymieszać na pastę. Miejscowo w kompresach pomaga na liszaje, wrzody, czyraki, grzybicę, zapalenie sutka.

Nalewka z brodaczki 

Napełnić słoik w połowie lub 3/4 surowcem. W miarę możliwości świeżym, chociaż plecha zawiera tak mało wody, że trudno odróżnić od suchej.  Zalać dobrej jakości zimnym lub podgrzanym alkoholem 40-60%, całkowicie pokrywając surowiec. Szczelnie zamknąć i odstawić na 4-6 tygodni.

Najlepiej zacząć od niższych dawek 1-3 ml odmierzonych w pipecie, rozcieńczone w wodzie. Obserwując organizm można stopniowo zwiększać, do uzyskania pożądanych rezultatów.

Przetwory z brodaczki są przydatne przy prawie w każdej infekcji z objawami gorąca i wilgoci. Najszybciej przywracają równowagę przy infekcjach błon śluzowych jamy ustnej, układu oddechowego i dróg moczowych. Szczególnie przy objawach infekcji w płucach i oskrzelach, z z żółtą/zieloną flegmą, bólem w klatce piersiowej, trudnościami w oddychaniu lub gorączką. Wspomagają leczenie zapalenia płuc, gardła, zatok, infekcji dróg moczowych i płciowych.

Porosty działają na organizm wzmacniając reakcje obronne na nadmiar ciepła, jednocześnie radzą sobie z drobnoustrojami. Przy zimnej lub suchej konstytucji, słabym metabolizmie, stosuje się ostrożnie, obserwując organizm by uniknąć wychłodzenia i nadmiernego wysuszenia.